Denktanklid Luce van Kempen (31) werkt op het snijvlak van beleid, bedrijfsleven en maatschappelijke verandering. Ze is Head of Strategy & Sustainable Transformation bij KLM Cityhopper en was het jongste kroonlid van de SER. ‘Wie serieus vooruit wil kijken naar 2040, moet ook durven vereenvoudigen. Anders loopt onze toekomst vast in complexiteit.’
Je spreekt bij Nederland 2040 vaak over intergenerationele verantwoordelijkheid. Hoe kunnen generaties rekening met elkaar houden?
‘Als we het over generaties hebben, moeten we voorzichtig zijn met generaliseren. De verschillen binnen generaties zijn vaak groter dan tussen generaties. Mensen van dezelfde leeftijd kunnen totaal verschillend naar de wereld kijken. Maar er speelt wel iets anders: onze samenleving vergrijst. Dat betekent dat er automatisch meer druk komt te liggen op jongere generaties, bijvoorbeeld om te werken en te zorgen. En we zien ook dat jongeren het niet meer vanzelfsprekend beter krijgen dan hun ouders. Denk aan de woningmarkt, studieschulden en klimaatverandering, maar ook de zorgen die jongeren daarover hebben.’
Waar gaan die generatieconflicten precies over?
‘Het gaat vooral om belangen die soms botsen. Neem de woningmarkt. Investeer je vooral in starterswoningen of in levensloopbestendige woningen? Maar uiteindelijk zijn we allemaal onderdeel van dezelfde samenleving. De twintigers van nu zijn straks de vijftigers. En goed beleid voor jongeren vandaag zorgt later ook voor een sterke samenleving waar ouderen op kunnen rekenen. Dus is het belangrijk dat beleidsmakers zich afvragen: wat betekent dit beleid over 30 jaar voor mensen? En als je dan een diversiteit van perspectieven aan tafel hebt – jong, oud, verschillende sectoren – helpt dat enorm. Die diversiteit hebben we ook binnen de denktank.’
Veel politieke besluiten zijn gericht op de korte termijn. Hoe doorbreek je dat patroon?
‘Dat is een klassiek probleem van democratieën. Verkiezingen zijn elke vier jaar. Dat maakt het aantrekkelijk om snel resultaat te laten zien. Wat helpt, is beginnen met een toekomstbeeld. Waar willen we naartoe? Als je dat helder hebt, kun je terug redeneren: wat moeten we vandaag doen om daar te komen? Grote transities los je niet in één kabinetsperiode op, maar je kunt wel een duidelijke richting kiezen. Dat hebben we gedaan in ons boek, het is een verhaal voor een krachtiger, menselijker en groener Nederland in 2040.’
Wat maakte dat jij je zo actief bent gaan inzetten voor de toekomst van Nederland?
‘Van jongs af aan was ik gefascineerd door de vraag hoe we dingen met elkaar organiseren in een land. Zodra ik kon lezen, las ik de krant, samen met mijn vader. Ik vond het interessant dat een groep mensen beslissingen neemt over hoe een land functioneert. Hoe regel je dat met elkaar? Mijn bachelor Bestuurs- en Organisatiewetenschap in Utrecht ging precies over die vraag. Daarbij keek ik vooral naar de rol van de overheid en de samenleving. Via mijn studie werd ik ook actief bij de Nationale Jeugdraad. Daar ontdekte ik hoe jongeren invloed kunnen hebben op beleid: door projecten te organiseren, maar ook door lobby en maatschappelijk debat.’
Toch koos je voor het bedrijfsleven.
‘Bedrijven hebben een enorme invloed op hoe een samenleving functioneert. Daarom ben ik in Rotterdam de master Global Business & Sustainability gaan doen. Die studie ging over de rol van bedrijven bij grote vraagstukken zoals klimaatverandering en sociale rechtvaardigheid. Daar kwam voor mij de driehoek samen: overheid, samenleving en bedrijfsleven.’
Daarna kwam je bij KLM Cityhopper terecht.
‘Ja. Een luchtvaartmaatschappij is eigenlijk een soort mini-samenleving. Alles komt er samen: geopolitiek, technologie, financiën, personeel. We zijn bovendien een van de grootste werkgevers van Nederland.Dat maakt het een interessante plek om te werken aan duurzaamheidstransities. Die transities raken alles tegelijk: technologie, geopolitiek, regelgeving, consumentengedrag. Je moet eigenlijk op al die borden tegelijk schaken. Dat maakt het ingewikkeld, maar ook interessant.’
Je werkt aan verduurzaming van de luchtvaart. Hoe kijk je naar de resultaten daar?
‘Nederland heeft internationale verbindingen nodig voor een gezonde economie. Tegelijk is onze opdracht om de uitstoot van CO₂ zo snel mogelijk te verminderen. Bij KLM Cityhopper stoten we per passagierskilometer tegenwoordig bijna 20 procent minder CO2 uit en zijn we flink gedaald in geluidsvervuiling. Dat is een belangrijke prestatie, maar we moeten ook eerlijk blijven: luchtvaart zal in de voorzienbare toekomst uitstoot blijven veroorzaken. En ja, dat moet sneller. Maar we zetten wel degelijk stappen die vier jaar geleden nog moeilijk voorstelbaar waren. En dat zijn beslissingen voor de lange termijn. Een vliegtuig dat je vandaag koopt, vliegt zo vijftien tot twintig jaar.’
Voor een krachtiger, menselijker en groener Nederland staan we voor meerdere grote transities. Welke vind jij het meest urgent?
‘Die drie versterken elkaar. Een krachtig Nederland heeft een sterk bedrijfsleven en goede internationale verbindingen nodig. Maar dat kan alleen als het ook duurzaam is. Groei en vergroening hoeven elkaar niet uit te sluiten – ze hebben elkaar juist nodig. Groei gaat voor mij namelijk om meer dan absolute getallen of alleen de economische cijfers: het is ook groei als we onze samenleving weerbaarder maken, onze kinderen gezonder zijn en we de natuur versterken.’
Veel mensen ervaren transities als verlies. Een boer die moet stoppen met boeren, een consument die minder vlees moet eten. Hoe maak je verandering aantrekkelijk?
‘Verandering roept altijd weerstand op. Dat is menselijk. Daarom moet je twee dingen doen: goed uitleggen waarom iets nodig is en eerlijk zijn over wat het betekent. Soms moet je ook gewoon beginnen. We hebben bijvoorbeeld een pilot gedaan waarbij tickets op een tweetal bestemmingen standaard met 100 procent alternatieve brandstof werden verkocht. Dat maakte tickets iets duurder dan daarvoor en dan de tickets van onze concurrenten. Spannend, maar je leert er enorm veel van. Bijvoorbeeld dat de passagiers dit soort bewegingen enorm waarderen, maar dat het moeilijk is om mensen te bereiken en te overtuigen tijdens het zoeken naar vliegtickets. Het mooie is dat andere maatschappijen nu naar ons toe komen om te leren. Soms moet je eerst een steen in de vijver gooien.’
Wat geeft je hoop als je naar Nederland kijkt?
‘Dat we steeds meer duurzame energie opwekken. En dat er strengere rapportage-eisen komen voor bedrijven. Dat helpt om duurzaamheid serieuzer te nemen. Tegelijk zie je dat verduurzaming in crisistijden snel naar de achtergrond kan verdwijnen. Kijk bijvoorbeeld naar de grote – overigens begrijpelijke- investeringen die het kabinet en de markt nu doen in defensie. De focus op drones haalt direct capaciteit weg bij ontwikkelingen voor nieuwe manieren van vliegen voor de burgerluchtvaart. Maar zulke investeringen kunnen ook weer innovatie versnellen, bijvoorbeeld op het gebied van technologie en brandstoffen, die later juist kunnen helpen bij verduurzaming.’
Nieuwe technologische innovaties en AI neemt steeds meer intelligente, hoogwaardige arbeid over. Denk je dat mensen in 2040 minder, meer of anders zullen werken?
‘Ik geloof sterk in de waarde van werk. Werk is meer dan inkomen. Het geeft mensen ook betekenis, sociale contacten en de kans om bij te dragen aan de samenleving. We zullen waarschijnlijk anders gaan werken. Misschien slimmer, met technologie. Maar werk blijft een belangrijk onderdeel van ons leven.’
Hoe zorgen we dat de arbeidsmarkt sociaal rechtvaardig blijft?
‘Door bewust na te denken over welke banen we willen behouden en welke niet. Sommige banen zijn zwaar en houden mensen niet hun hele leven vol. Daar moeten we eerlijk over zijn. Misschien betekent het dat we werk anders organiseren of dat technologie een deel overneemt. Maar het doel moet altijd zijn dat mensen gezond en waardig kunnen werken.’
Stel dat we in 2040 terugkijken op deze tijd. Welke keuze kan volgens jou het grootste verschil maken?
‘Als we erin slagen om onze samenleving eenvoudiger te maken. We hebben met de beste bedoelingen ontzettend veel regels en systemen opgebouwd, van regels voor woningbouw en stikstof tot zorgtoeslagen en belastingen. We hebben zoveel aan elkaar verbonden, dat er zelfs weken na het regeerakkoord nog zeer ongelukkige, perverse effecten naar boven komen. Zie bijvoorbeeld de korting op de uitkeringen voor het verlof voor nieuwe moeders. Daarmee is het onmogelijk geworden om effectief te sturen. Die complexiteit kan ook innovatie en verandering juist blokkeren. Als we erin slagen om die complexiteit te verminderen, kunnen we veel sneller vooruitgang boeken. De keuzes die we nu maken bepalen hoe Nederland er in 2040 uitziet. Daarom moeten we blijven nadenken over de lange termijn – en ondertussen gewoon beginnen met bewegen.’
In het boek van Nederland 2040 pleiten jullie voor De Grote Vereenvoudiging.
‘De Grote Vereenvoudiging gaat erover dat we die complexiteit stap voor stap terugbrengen. Minder regels waar dat kan, duidelijkere systemen en processen die weer begrijpelijk zijn voor mensen. Alleen zo ontstaat er weer ruimte voor initiatief van burgers, bedrijven en overheden.’
Wat betekent die vereenvoudiging concreet voor beleid en politiek?
‘Het betekent dat je opnieuw moet kijken naar wat echt nodig is en wat niet. Vereenvoudigen betekent soms minder regels, maar soms ook dezelfde regels duidelijker maken. En soms betekent het ook dat je bepaalde dingen gewoon niet meer doet. Concreet betekent dat voor politiek en beleid dat we niet bij elk incident, elk onderzoek in het patroon van nieuwe regels en meer beleid moeten vervallen. Creëer ruimte daar waar het kan, dat vergroot het oplossingsvermogen van ons als samenleving, van mensen onder elkaar. Als we echt voor de lange termijn willen kiezen, moeten we de samenleving durven vereenvoudigen. Anders blijven goede ideeën steken in een systeem dat te complex is geworden. Dat vraagt inzet van iedereen: overheid, bedrijven en burgers. Soms betekent dat moeilijke keuzes, maar wel keuzes waar we samen achter staan voor onze toekomst.’
Meer over een krachtiger, groener en menselijker Nederland? Lees hier ons boek ‘Nederland 2040: een toekomstbeeld’.
Tekst: Suzanne Leijtens
