Kinderen die nu naar school gaan zijn de jonge professionals van 2040. Wat hebben zij nu nodig om dan goed te leven en werken? Over deze vraag buigt denktanklid Mariënne Verhoef zich. Ze pleit voor integrale scholen, meer eenvoud in regelgeving en politiek die verder kijkt dan de volgende verkiezingen.
Je werkte bij Ministerie van Financiën, maakte 20 jaar geleden de overstap naar jeugdzorgorganisatie Levvel, en bent nu bij woningcorporatie Lieven de Key voorzitter van de Raad van Bestuur. Wat is de gemene deler?
‘Ik ben planoloog van huis uit. In bredere zin met het welzijn van mensen bezig zijn past bij mij. En ik kom uit een onderwijsfamilie: de zorg voor jeugd zit een beetje in mijn bloed. Bij Financiën kom je met allerlei domeinen in aanraking. Bij Levvel kon ik nog directer het verschil maken voor de generatie die na ons komt. En nu houd ik me bezig met de woonomgeving van mensen en kinderen. Zorgen dat zij zich thuis voelen, in hun huis en buurt, ook dat is een belangrijke factor in onze levenskwaliteit.’
Wat motiveert je om bij Denktank Nederland 2040 te werken aan de toekomst van kinderen?
‘Het domein jeugd raakt aan alles: opvoeden, onderwijs, bestaanszekerheid, de omgeving waarin kinderen opgroeien, het klimaat, onze maatschappij. Dus als we echt het verschil willen maken voor onze kinderen, dan moeten we het multidisciplinair aanpakken. Het werd tijd voor een overkoepelend verhaal voor de jeugd, over beleidsterreinen en kabinetsperiodes heen. In onze denktank zitten allerlei experts, in onderwijs, klimaat, belastingen. Hier kan ik samenwerken aan dat overkoepelende verhaal voor de jeugd in 2040.’
Wat heeft dat domeinoverstijgende denken opgeleverd voor de jeugd?
‘Jeugd wordt in de politiek vaak klein gemaakt. Zo viel jeugdzorg altijd onder een staatssecretaris – nu gelukkig onder een minister. Terwijl: ze wonen, eten en leven net als volwassenen. Door over grenzen van beleid heen te denken, zagen we bij denktank hoe sterk al die domeinen met elkaar verbonden zijn. Financiële stabiliteit, een gezonde leefomgeving, goed onderwijs en laagdrempelige ondersteuning zijn allemaal puzzelstukjes voor kinderen om kansrijk op te groeien. In het begin dachten we: is die complexe puzzel wel te leggen? Maar het kan. En de samenhang maakt het verschil. Ons verhaal sluit overigens ook aan op de Nationale Jeugdstrategie, die in samenwerking met de Nationale Jeugdraad (NJR) tot stand kwam.’
Je pleit voor integrale scholen als spil van het systeem. Waarom zijn die zo belangrijk?
‘Met integrale scholen creëer je een ontmoetingsplek in de wijk waar je terecht kan voor onderwijs, opvang, opvoedvragen en gezondheid. Met een professional die meekijkt en de weg wijst. Wat heb je nodig? Van wie? En hoe regelen we dat? Dat is veel makkelijker en goedkoper dan allemaal losse loketten. Door zorg en ondersteuning dichtbij het kind te organiseren beperk je regeldruk, ontzorg je leraren in de klas en maak je vroeg ingrijpen makkelijker. Er zijn al integrale kindcentra (IKC’s) waar zorg en onderwijs samenkomen. En ook familiescholen zijn een mooi voorbeeld.’
Sommigen vinden dat het onderwijs al zoveel op het bord heeft liggen. Wat zeg jij dan?
‘Dat we juist veel mensen hebben die kunnen helpen. Door problemen van kinderen vroeg aan te pakken, verlaag je de druk op de zorg maar ook in de klas. Daarbij gaat het er niet zozeer om dat we individuele problemen oplossen, maar een klimaat creëren waar verschillende kinderen zich kunnen ontplooien. Ik zie zelfs scholen waar ouders tijdens schooltijd in samenwerking met een mbo een diploma kunnen halen. Dat versterkt gezinnen, geeft kinderen betere ondersteuning en bouwt aan een sterke community. Zo ontstaat een opwaartse spiraal: ouders groeien, kinderen bloeien en de school wordt een plek van verbinding.’
Je pleit ook voor een stevige vereenvoudiging van regels en systemen. Waarom?
‘Ten eerste omdat het huidige systeem zo ingewikkeld is dat zelfs professionals vastlopen. Zorgtoeslagen, ontelbare loketten, ingewikkelde formulieren: het is voor veel gezinnen niet te doen. Ten tweede: juist op de grensvlakken van zorg, onderwijs, financiën en welzijn zijn oplossingen te vinden en willen we samenwerken, maar het overgereguleerde systeem biedt daar geen ruimte voor. En ten derde laat recent onderzoek zien dat een integrale aanpak goedkoper en effectiever is dan systemen naast elkaar laten bestaan. Eenvoud is niet alleen prettig, maar noodzakelijk om gezinnen echt te helpen.’
Hoe ziet het leven van kinderen er in 2040 uit?
‘Ik hoop dat scholen en opvang actief ondersteunen bij opvoedvragen, dat ouders cursussen kunnen volgen en dat gezinnen intuïtief de weg vinden naar hulp. Voor jongeren wil ik dat het onderwijs aantrekkelijker is, met meer mogelijkheden buiten de traditionele klas. Er zijn steeds meer kinderen die niet meekomen en uitvallen. Speciale thuiszittersklassen, die met kunst en sport jongeren weer op gang helpen en waar ouders elkaar treffen, moeten structureel onderdeel van het schoolsysteem moeten zijn, niet afhankelijk van particuliere initiatieven en losse subsidies. Zo vallen minder kinderen buiten de boot. Daar heeft de hele maatschappij wat aan. We hebben de jeugd keihard nodig.’
Welk leiderschap is nodig om dit langetermijnverhaal voor de jeugd waar te maken?
‘Politiek leiderschap dat zich laat inspireren door een groter verhaal, en niet alleen door wat men denkt dat de kiezer wil horen. Mensen zijn vaak veel genuanceerder dan politieke partijen veronderstellen. In burgerberaden zie je dat mensen van links tot rechts tot gezamenlijke oplossingen komen als ze met elkaar in gesprek gaan. Dat gebeurt in onze denktank ook. Simpelweg het gesprek aangaan, daar begint het mee.’
Wat betekent de verharding in de geopolitiek voor de jeugd?
‘We hebben te lang te weinig geïnvesteerd in defensie en weerbaarheid. En nu moeten we keuzes maken die ten koste gaan van domeinen als zorg. Maar weerbaarheid gaat over meer dan wapens; het gaat om een sterke samenleving waarin mensen elkaar kennen en kunnen vinden.’
In een geopolitiek en economisch onrustige tijd is het moeilijker om aan de lange termijn te werken. Mensen reageren uit angst en gaan eerder in de aanval. Dat zie je nu gebeuren. Wat is er nodig om die spiraal te doorbreken?
‘Dat is een grote vraag. Om je niet te verliezen in angstgevoelens moet je je onderdeel voelen van een groter geheel, een gemeenschap. En kunnen terugvallen op elkaar. Elkaar durven vertrouwen.’
Wat doe jij om vertrouwen te houden in de toekomst?
‘Dat doe ik door mezelf te bekommeren om de buurt en de mensen om me heen. Dat stukje heb ik zelf in de hand. En ik zie steeds meer initiatieven die gericht zijn op verbinding en samenredzaamheid. Als mensen door elkaar heen wonen, in gemengde buurten, dan zien ze wat er bij anderen speelt. Dat bevordert begrip. Goede, veilige woningen zijn daarnaast essentieel; slechte leefomstandigheden maken mensen letterlijk ziek. Veel zorgvragen ontstaan uit problemen met bestaanszekerheid, eenzaamheid of onveilige woonomstandigheden. Ik zie steeds meer plekken waar dat besef groeit. En dat maakt me hoopvol.’
Je hebt vijf kleinkinderen. Wat wens je hun en alle andere kinderen van Nederland voor 2040?
‘We moeten zorgen dat zij in een weerbare samenleving wonen. Als je kinderen of kleinkinderen om je heen meemaakt, dan kan het niet anders dat je ziet dat dat nodig is. We kennen de voorbeelden van kinderen in onze eigen omgeving die een grote kans hebben om uit te vallen. Dat mogen we niet laten gebeuren. We zijn allemaal onderdeel van dezelfde toekomst. Met integrale scholen creëren we een hart in elke wijk. Met alles onder één dak: onderwijs, zorg, mentale gezondheid en hulp voor ouders. Dat is de basis voor een samenleving waarin iedereen mee kan.’
Meer over de toekomst van de jeugd? Lees hier ons boek ‘Nederland 2040: een toekomstbeeld’.
Tekst: Suzanne Leijtens
